Istorija Saborne Crkve Sv. Save, Njujork
Danasnje crkveno zdanje Saborne crkve Sv. Save u Njujorku je nekada bila "kapela" crkve Sv. Trojice (Trinity Church) sa Wall Street-a. "Kapela" Sv. Trojice je bila vlasnistvo Episkopalne protestantske zajednice. Ova crkva u stilu rane engleske gotike osnovana je 1850 a zavrsena 1855 po projektu cuvenog arhitekte Richard-a Upjohn-a.
"Kapela" Sv. Trojice je aktivno sluzila protestantsku zajednicu dok se ovaj deo grada nije poceo da komercijalizuje. Vec 1915 broj clanova je nisko pao da bi 1942 "Trinity Corporation", donela definitivnu odluku da proda ovu gradjevinu.
Od znacajnijih dogadjaja koji su se dogodili u "kapeli" Sv. Trojice je svakako to da je 1865 odrzana Pravoslavna Sv. Liturgija po prvi put u Americkoj episkopalnoj crkvi, sto je New York Times opisao kao "izvanredan dogadjaj u istoriji", "Inaguracija Rusko-Grcke Crkve u Americi". 1885 u kapeli se vencala Edith Jones sa Edward Wharton o cemu ce kasnije Edith pisati u njenom romanu iz viktorijanskog Njujorka "The Age of Innocence".
Organizacija srpske crkvene zajednice zapocela je 1937 da bi 20. marta 1940 bila oficijalno registrovana kao "Istocna Pravoslavna Crkva Sv. Save, Njujork" i od tog momenta postoji srpska crkva u ovoj metropoli.
Malobrojna i siromasna Srpska zajednica sa sveste-nikom Vojislavom Gacinovicem je u pocetku drzala svete sluzbe u prostorijama Srpskog dobrotvornog drustva "The Serb Benevolent Society" u Hartley House na 46 Ulici. Ovo drustvo je osnovano 1896. Zatim je na 22 Ulici kupljena pozarom ostecena zgrada koju su planirali preurediti u crkvu.
Pocetkom januara 1942 u Njujork dolazi prota Dusan Sukletovic sa kojim aktivnije pocinje organizovanje srpskog i crkvenog zivota. Tadasnji episkopalni biskup William Maning je ponudio Srbima prostor za crkvu na 116 Ulici, umesto da popravljaju pozarom ostecenu zgradu. Srbi su ponudu prihvatili i tu se sluzilo do kupovine "kapele" Sv. Trojice.
Pored srpske zajednice za "kapelu" Sv. Trojice se interesovala Ruska i Grcka pravoslavna zajednica. Ipak je odluceno da se "kapela" proda Srpskoj zajednici. Prvi razlog je sto Srbi tada nisu imali crkvu na istocnoj obali, drugi razlog je da je projekat podrzan od Njegovog Kraljevskog Velicanstva Kralja Petra II, a treci razlog su dugotrajne veze Sv. Vladike Nikolaja sa Episkopalnim protestantima jos iz Engleske, a narocito veza sa biskupom Maningom i kanonom Edward West-om.
Ceo kompleks, crkva i pomocne zgrade sa namestajem je novembra 1942 kupljen za $30.000 (trideset hiljada dolara). Ugovor kupoprodaje kompleksa u koji nije ukljucen nikakav park, (o kome se spekulise da je kasnije prodat), je potpisan 15. marta 1943. (Crkva raspolaze sa preciznim ugovorom i mapama potpisanim od strane "Trinity Church" i Srpske Pravoslavne Eparhije za Ameriku i Kanadu. Eparhija je bila osnovana u decembru 1942 sa sedistem na 118 St. na Manhattan-u.
Posle obavljenih svih formalnosti kupoprodaje crkvu je 11. juna 1944, svecano osvetio episkop Dionisije sa Grckim episkopom Polizoidesom, Ruskim episkopom Makarijem i brojnim svestenstvom. Svecanosti su prisustvovali predstavnici drugih crkava, a naorcito episkopalni protestanti, veliki srpski prijatelji: biskup Maning, kanon West i svestenik Frederick Fleming, koji je bio poslednji protestantski paroh "kapele" Sv. Trojice, kao i Konstantin Fotic, jugoslovenski ambasador u izgnanstvu.
Od momenta svecanog osvecenja Saborna crkva Sv. Save u Njujorku postaje srpski pravoslavni misionarski centar, koja kao magnet privlaci ne samo Srbe Amerike nego i celog sveta. Pored Bozanske misije u crkvi se organizuju razne kulturne, obrazovne i drustvene svecanosti. Neumorno se radi na ocuvanju srpske kulture, tradicije i jezika. Osnovano je Kolo srpskih sestara "Sv. Petka", veoma aktivan crkveni hor, udruzenje mladih "Omladina" i sportski timovi, a Crkveno clanstvo je dostizalo do broja 700.
Posle Drugog svetskog rata crkva je pomogla veliki talas izbeglica i emigranata iz tadasnje Jugoslavije. Ona je bila jedino mesto gde su se Srbi mogli sastajati, gde su mogli ocuvati svoju veru i nacionalni identitet, a u isto vreme nauciti Engleski jezik i lakse se uklopiti u novu, stranu sre-dinu i kulturu. Kako onda tako i danas, tu svetu i patriotsku misiju crkva Sv. Save neumorno vrsi.
Crkvu su predvodili eminentni svestenici, pored prote Sukletovica tu su bili prota Dusan Klipa, svestenik Firmilijan Ocokoljic, potonji vladika kao i drugi. Svakako je najznacajnije pomenuti Sv. Vladiku Nikolaja Velimirovica, koji je u Njujorku proveo oko sedam godina, sluzeci Bogu i rodu i drzeci predavanja u seminariji Sv. Vladimira. Na kraju je presao u Sv. Tihon gde se upokojio 18. marta 1956. Sabornu crkvu Sv. Save je redovno posecivao Kralj Petar II kao i cela kraljevska porodica Karadjordjevica.
Pored duhovne i humanitarne misije dosta se radilo i na gradjevinskom polju. 1962 postavljen je i osvecen u vizantijskom stilu rucno izrezbaren hrastov ikonostas, dovezen iz man. Sv. Naum sa Ohrida. Ikone na ikonostasu je zivopisao ikonopisac iz Rusije Ivan Meljnikov. Istih godina su ucvrsceni podovi celicnim gredama u Crkvenoj sali, a krajem sestdesetih, od jake eksplozije, osteceni originalni vitrazi na oltarskim prozorima su zamenjeni vizantijskim vitraznim motivima.
Aprila 18. 1968 Komisija za zastitu spomenika grada Njujorka sluzbeno je proglasila Pravoslavnu crkvu Sv. Save, spomenikom pod zastitom grada naglasavajuci: "da njen izuzetan izgled zahteva specijalnu paznju, i da je to cini jedinstvenom u gradu Njujorku". Decembra 1982 Saborna crkva Sv. Save dobija najvise zvanje koje jedna gradjevina moze da dobije u Americi. Sluzbeno je upisana u Nacionalni registar istorijskih zdanja, kao vazan spomenik u istorijskom razvoju Sjedinjenih Americkih Drzava.
Njegova Svetost Patrijarh Srpski Pavle je u oktobru 1992, posetio Crkvu i Srbe Njujorka. Ovo je bila prva poseta Srpskog patrijarha njujorskoj zajednici.
Pored lepih, crkva Sv. Save je u svojoj istoriji imala i teskih perioda, ali uz pomoc Boziju, molitve Sv. Save i srpskih svetitelja svi problemi su prevazidjeni.